จังหวัดพะเยา

บริเวณที่สูงกับที่ราบ

พวกที่สูง

บริเวณสองฟากลุ่มน้ำแม่อิงตั้งแต่ต้นน้ำจนถึงปลายน้ำเต็มไปด้วยหุบเขากับทุ่งราบ
ซึ่งมีทั้งเขาที่สูงและเขตที่ราบ
เขตที่สูง เป็นบริเวณป่าเขาลำเนาไพร มีแหล่งเพาะปลูกน้อย มีแหล่งน้ำหล่อเลี้ยง
ไม่เพียงพอ เพาะปลูกด้วยระบบที่เรียกว่า “เฮ็ดไฮ่” (ทำไร่) หรือแบบล้าหลัง คือเอาไฟเผาป่าให้ราบลงเป็นแปลงเท่าที่ต้องการ ไม่ต้องพรวน ไม่ต้องไถ อย่างดีก็เอาจอบช่วยเกลี่ยหน้าดินนิดหน่อย แล้วก็เอาไม้ปลายแหลมแทงดินให้เป็นรู เอาเมล็ดพันธุ์พืชหยอดลงทีละรูๆ แล้วก็ปล่อยทิ้งไว้ตามยถากรรม แล้วแต่ดิน ฝน และแดด แต่พันธ์พืชหรือพันธ์ข้าวชนิดที่ปลูกก็เป็นพันธ์ป่าชนิดที่ไม่ต้องขวนขวายทดน้ำมาหล่อเลี้ยงพอพืชโตได้ที่มีดอกออกผลก็เก็บเกี่ยวแล้วก็ทิ้งดินแปลงนั้นให้หญ้าและต้นไม้ขึ้นรกชัฏไปตามเรื่อง ใช้ได้ครั้งเดียว ปีรุ่งขึ้นก็ขยับไปเผาป่าในที่ถัดออกไปใหม่ ขยับเวียนไปรอบทิศตามสะดวก ไม่มีใครหวงห้ามหรือจับจอง บางที 2-3 ปีผ่านไปหันหลับมาเผาที่ตรง แปลงเดิมใหม่ แต่ถ้าหากดินจืด ไม่ใช้ได้ผล ก็ย้ายหมู่บ้านกันเสียที ไปเลือกทำเลใหม่ หอบไปแต่สิงของสำคัญ ๆ ไม่มีสมบัติ (จิตร ภูมิศักดิ์ : ความเป็นมาของคำสยามฯ 2519 : 238) มีตัวอย่างเรื่องจริงๆ อยู่ในนิราศเมืองหลวงพระบาง แต่งโยนายร้อยเกหลวงทวยหาญรักษา (เพิ่ม) เมื่อ พ.ศ. 2428 บรรยายวิถีชีวิต “เฮ็ดไฮ่” ของพวกข่าแจะในลาวเหนือว่า

ขึ้นยอดแย้แลดูหย่อมกระท่อมแตะ
พวกข่าแจะตั้งเป็นจุกทุกไศล
ปลูกสาลีแลรื่นเป็นพื้นไป
บางแห่งไร่เก่าร้างดูว่างตาที่
ที่ถางใหม่ไฟเผาเป็นเถ้าฟุ
ยังติดคุแดงโขดโหดพฤกษา
ทิ้งที่เก้าเผาที่ใหม่ไม่นำพา
ด้วยถือว่าที่ดินนั้นสิ้นรส
แม้นปลูกซ้ำร่ำไปได้ผลน้อย
(ดินก็กร่อยจืดพืชก็หด)
ถ้าที่ใหม่ไม้ฟูต้นชูชด
จึงเที่ยวจดจุดเผาทุกเขาคัน

การเพาะปลูกแบบนี้ย่อมผลิตอาหารได้น้อยเพราะมีพื้นที่น้อย และทำได้ไม่สม่ำเสมอ ฉะนั้นนอกจากจะมีอาหารเลี้ยงคนได้น้อยแล้ว ยังเป็นเหตุให้ชุมชนต้องเคลื่อนย้ายไปตามแหล่งเพาะปลูกแห่งใหม่อยู่เสมอ ๆ พวกนี้จึงมีลักษณะทางสังคมเป็นแบบ “ชนเผ่า” ที่อยู่รวมกันเป็นหมู่บ้านเล็ก ๆ ตั้งหลักแหล่งถาวรไม่ได้ ขยายตัวเป็นบ้านเมืองก็ไม่ได้
ตำนานและ พงศาวดาร ของล้านนาหลายฉบับเล่าว่า นานมาแล้วมี ปู่เจ้าลาวจก เป็นหัวหน้าผู้คนอาศัยอยู่ที่สูงบนดอยตุง
สมัยต่อมาได้ลงจากดอยสูงในหุบเขาสู่ทุ่งราบแล้วก่อบ้านสร้างเมืองที่ภายหลังเรียกหิรัญนครเงินยางเชียงแสน แล้วปู่เจ้าลาวจกก็ได้นามใหม่ว่า ลวจักราช ครั้นสิ้นยุคลวจักราชก็มีลูกหลานหลายสิบคนถือครองบ้านเมืองสืบมา จนถึงยุคลวเงิน
เมื่อลาวเงินครองหิรัญนครเงินยางเชียงแสนอยู่ก็อุดหนุนให้ลูกชายชื่อ ขุนจอมธรรม ขยับขยายแยกครัวไปสร้างบ้านแปลงเมืองใหม่ที่เชิงเขาชมพูหรือดอยด้วนใกล้แม่น้ำสายตาหรือน้ำแม่อิง แล้วเรียกเมืองใหม่นี้ว่า ภูกามยาว หรือ พะเยา
ขุนจอมธรรมกษัตริย์เมืองพะเยาทรงมีโอรส 2 องค์ คือขุนเจือง เป็นพี่ และขุนชองเป็นน้อง
เมื่อสิ้นขุนจอมธรรมแล้ว ขุนเจืองผู้พี่ได้ครองเมืองพะเยาเป็นกษัตริย์ที่มีอานุภาพมาก สามารถปราบปรามบ้านเล็กเมืองน้อยในเขตลุ่มน้ำแม่กก แม่สาย แม่วัง และแม่น้ำโขงฟากตะวันออก แล้วอำนาจไปรวบรวมพวกแกวหรือญวนเข้าด้วยกัน
ต่อจากขุนเจืองอีกหลายชั่วคนก็ถึงยุคพญางำเมืองครองเมืองพะเยาพงศาวดารโยนกอธิบาย
ว่าปู่เจ้าลาวจกเป็นพวกละว้าตั้งเคหสถานเป็นหมู่ ๆ อยู่ตามแนวภูเขา “มีหัวหน้าเรียกกันว่าปู่เจ้าลาวจก เหตุผู้เป็นหัวหน้ามีจกคือจอบขุดดินมากกว่า 500 เล่มขึ้นไปสำหรับแจกจ่ายให้บริวารเช่ายืมไปทำไร่”
ฉะนั้นปู่เจ้าลาวจกก็คือพวกลัวะ (หรือละว้า)ซึ่งเป็นกลุ่มชนอาศัยอยู่บนที่สูงที่ดอย
ตุง มีความรู้ในการถลุงแร่เช่น เหล็ก เพราะ “จก” แปลว่าจอบขุดดิน
แต่ที่ดอยตุง โดยเฉพาะบริเวณที่ประดิษฐานพระธาตุดอยตุงเป็นเทือกเขาสูง และไม่พบร่องรอยและหลักฐานเกี่ยวกับการตั้งถิ่นฐานของมนุษย์สมัยโบราณ เช่นเครื่องมือหินขัดแต่จะพบตามเนินเขาเตี้ย ๆ มากกว่า เพราะฉะนั้นจึงไม่น่าเชื่อว่ายุคแรก ๆ จะมีผู้คนอาศัยอยู่บนดอยตุง แต่เป็นความเชื่อของผู้เขียนตำนานในสมัยหลัง ๆ ที่โยงเรื่องลาวจกที่เป็นลัวะให้เข้ากับพุทธศาสนาคือพระธาตุดอยตุงที่สร้างสมัยหลัง
อาจารย์ศรีศักร วัลลิโภดม อธิบายว่าการตั้งถิ่นฐานในยุคแรก ๆ ควรอยู่บริเวณที่เกิดเป็น “เมือง” ขึ้นมากกว่า เพราะมีร่องรอยของเวียงโบราณที่เชิงดอยตุงใกล้ฝั่งลำน้ำแม่สายที่กั้นเขตแดนไทย - พม่าในปัจจุบัน บริเวณนี้มีร่องรอยของเหมืองแดงที่เจ้านายให้ขุดขึ้นเพื่อการเกษตรของประชาชน รวมทั้งร่องรอยการขยายตัวของชุมชนไปทางตะวันออกสู่ริมฝั่งแม่น้ำโขง อันได้แก่ เวียงพางคำ (ที่อำเภอแม่สาย) พระธาตุปูเข้า และเวียงที่ไม่ปรากฏชื่ออยู่ใต้ธาตุปูเข้าลงมา รวมทั้งตัวเวียงชัยเชียงแสนที่เชื่อกันว่าเป็นเมืองหิรัญนครเงินยาง ซึ่งอยู่ไม่ห่างจากเวียงปรึกษาของกลุ่มสิงหนวัติ ทั้งหมดนี้สะท้อนให้เห็นการเกิดของเมืองและชุมชนที่ต้องอาศัยทางน้ำ ที่ราบลุ่ม และเส้นทางคมนาคมที่จะติดต่อไปยังบ้านเมืองอื่นๆ ได้รอบด้าน
ส่วนบริเวณลุ่มน้ำอิงตั้งแต่ต้นน้ำที่อำเภอพานจังหวัดเชียงราย จนถึงปลายน้ำที่อำเภอเชียงของจังหวัดเชียงราย พบเครื่องมือหินและหินตั้งตามไหล่เขาและที่สูงจำนวนมากมาย แล้วยังพบร่องรอยประเพณีพิธีกรรมเกี่ยวกับผีอีกด้วย แสดงให้เห็นว่าแถบลุ่มน้ำอิงเคยเป็นถิ่นฐานของผู้คนบนที่สูงมาก่อนช้านานแล้ว อย่างน้อยก็ก่อนรับศาสนาหรือก่อนพุทธศตวรรษที่ 18 ดังทีตำนานเรียกว่าพวกกล๋อมซึ่งน่าจะสัมพันธ์กับกลุ่มเจือง
อาจารย์สมบัติ วิทยาคม แห่งโรงเรียนบ้านแม่ลอยหลวง อำเภอเทิง จังหวัดเชียงราย สำรวจบริเวณที่สูงและที่ราบสองฟากลำน้ำแม่อิงตลอดสายแล้วพบว่าบรรดาโบราณสถานกลุ่มที่เรียกกว้าง ๆ ว่า “หินตั้ง” นั้นมีกระจายอยู่กว้างขวางตลอดลุ่มน้ำอิงแล้วยังสืบทอดเรื่อยมาจนถึงราวพุทธศตวรรษที่ 20 – 21 (หลัง พ.ศ. 1900 –หลัง พ.ศ.2000) จึงปรับเปลี่ยนให้เนื่องในพระพุทธศาสนา เช่นเสมาปักรอบโบสถ์ รอยพระพุทธบาท และบางแห่งก็สร้างเป็นสถูปเจดีย์ขึ้นบูชา
โดยเฉพาะที่ ม่อนผาต้าย (ม่อน – เนินขา / ผา-ก้อนหิน/ต้าย – เรียงกัน) คือเนินเขาที่มีก้อนหินปักตั้งเรียงรายคล้ายกำแพง อยู่ตำบลแม่ลอย อำเภอเทิงจังหวัดเชียงราย ห่างจากลำน้ำแม่ลอยราว 200เมตร บนยอดเนินมีก้อนหินทรายขนาดใหญ่ปักตั้งเรียงรายเป็นรูปสี่เหลี่ยมด้านไม่เท่าขนาด 30* 26* 32* 25 เมตร มีช่องทางเข้ากว้างราว 1 เมตรอยู่ 2 ด้านตรงกลางเป็นมูลดินมีก้อนหินปักเป็นวงกลม มีเศษอิฐปนอยู่ด้วย นอกจากนั้นยังพบ “หินตั้ง 3 ก้อน หรือ ผาสามเส้า ปักเป็นเสมาโบสถ์ วัดหนองข่วง และวัดร้างที่ชาวบ้านเรียก ธาตุช้างน้อย (ศิลปวัฒนธรรม – ฉบับ ที่ 9 ปีที่ 14 เดือนกรกฎาคม 2536 – หน้า 72 – 74 )
กลุ่มชนทีมีประเพณีทำนองเดียวกันกับ “หินตั้ง”มีอยู่ในตำนานเมืองสุวรรณโคมคำว่าเป็นพวก “กรอม” หรือ “กุรุวงศากุมาร” หรือ “ผีเสื้อ” (หมายถึงคนพื้นเมืองบนที่สูงไม่รู้จักปลูกข้าวในที่ลุ่ม) มีความสามารถในการขนศิลามาก่อล้อมเป็นกรอมรัวปราการที่อยู่อาศัยในป่า เลี้ยงชีพด้วยอาศัยหัวมันและผลไม้ต่อมาได้แต่งงานกับนางอิทปัฎฐานผู้มีความสมารถ ปลูกข้าวตามขอบหนองในที่ราบลุ่ม
ในพงศาวดารเมืองเงินยางเชียงแสนก็กล่าวถึงประเพณีใช้ “หินตั้ง” ไว้ด้วย ดังตอนที่ขุนจอมธรรมกำหนดเขตแดนเมืองภูกามยาวได้ใช้ “หินหลักไก่”เป็นแดน บางแห่ง “ฝั่งหินไว้นั้นสามลูกให้เป็นคติภายหน้าชั่วลูกชั่วหลาน” เป็นแดน บางแห่งมี “เขา 7 ก้อนเส้า” เป็นแดน
แสดงว่าแต่เดิมผู้คนบนที่สูงใช้ “หินตั้ง” ปักล้อมบริเวณศักดิ์สิทธ์เพื่อทำพิธีกรรม ครั้นสมัยต่อมาเมื่อรับศาสนาแล้วก็ปรับเปลี่ยนให้ “หินตั้ง” เป็นสิ่งเนื่องในพระพุทธศาสนาซึ่งสอดคล้องกับหลักฐานที่สำคัญอีกชุดหนึ่งคือแหล่งหินทรายที่ ม่อนผาเกี๋ยง อำเภอเมือง จังหวัดพะเยา (ปัจจุบันอยู่ใกล้กับสำนักวิปัสสนาผาธรรมนิมิต) ที่แต่เดิมเป็นแหล่งทำเครื่องมือหินขัดเมื่อรับพระพุทธศาสนาแล้วกลายเป็นแหล่งหินทรายทำพระพุทธรูปและศาสนาวัตถุอื่น ๆ
อาจารย์ศักดิ์ชัย สายสิงห์ แห่งคณะโบราณคดีมหาวิทยาลัยศิลปากร มีรายงานว่า บริเวณนี้เป็นเทือกเขาหินทราย ด้านหนึ่งตัดเป็นหน้าผา มีถ้ำหลายแห่ง พบเครื่องมือหิน เช่น ขวานหินขัด (ยุคก่อนประวัติศาสตร์) ด้วย แล้วยังพบลานหินเป็นบริเวณกว้างที่บางแห่งมีร่องรอยการสกัดหินไปใช้งานนอกจากนั้นยังพบสะเก็ดหินและชิ้นส่วนก้อนหินไกลนตกกกระจายอยู่ทั่วไป สันนิษฐานว่านำไปใช้ในการสลักพระพุทธรูปและงานศิลปกรรมหินทรายที่พบจำนวนมากในเมืองในเมืองพะเยา ที่สนใจมากที่สุดก็คือพบจารึกอักษรไทย –ล้านนา ปรากฏบนลานหินที่ถูกตัดไปใช้งานด้วย ข้อความในจารึกมีความหมายว่า “มีพระพุทธรูปอยู่ใต้ก้อนหินนี้องค์หนึ่ง” เข้าใจว่าจะเป็นปริศนาบอกให้รู้ว่าใครต้องการได้พระพุทธรูปก็จงมาสกัดก้อนหินนี้ไปจำหลัก (ศิลปวัฒนธรรม – ปีที่ 9 ฉบับที่ 12 เดือนตุลาคม 2531 – หน้า 46 – 48 )
สรุปว่าลุ่มน้ำแม่อิงมีผู้คนบนที่สูงแพร่กระจายอยู่บนดอยเตี้ย ๆ มาตั้งแต่ดึกดำบรรพ์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งตั้งถิ่นฐานอยู่ก่อนพุทธศตวรรษที่ 19 หรือ ก่อนรับศาสนาแล้ว

พวกที่ราบ

พวกที่สูง - พวกที่ราบ ผสมกลมกลืนกัน

ขุนเจือง....วีรบุรุษทางวัฒนธรรมข้ามพรมแดน....

เมือขุนจอมธรรมทิวงคต ขุนเจืองก็เสวยราชสมบัติเป็นกษัตริย์เมืองพะเยา
ล่วงมาได้ 6 ปี มีศึกแกวมาติดเมืองหิรัญจครเงินยางเชียงแสน ขุนเจืองแกณฑ์ไพร่พลเมืองพะเยากับเมืองบริเวารไปช่วยรบตามคำขอของขุนชินผู้เป็นลุง เมื่อขับไล่กองทัพแกวไปหมดแล้ว ขุนชินธิดาชื่อนางอั้วคำคอนเมืองให้เป็นชายาขุนเจือง (พงศาวดารเมืองเงินยางเชียงแสน ในประชุมพงศาวดารภาคที่ 61 ชื่อนางโอคาแพงเมืองกับนางอามแพงจันผงได้ยกให้เป็นชายาขุนเจืองทั้งสองคน) แล้วยกเมืองให้ครองด้วย
ต่อจากนั้นขุนเจืองยกกองทัพไปปราบล้านช้างแล้วยกไปปราบเมืองแกวประกัน ได้ นางอุ่แก้วธิดาพระยาแกวเป็นชายา
ขุนเจืองเที่ยนำพลโยธาปราบปรามบ้านเมืองต่าง ๆมากมาย ในที่สุดก็ยกกองทัพไปรบ เมืองแมนตาทอบขอบฟ้าตายืน (หรือเมืองแมนตาตอกขอกฟ้าตายืน)แต่ขุนเจืองแพ้และตายในทีรบ
ในโคลงเรื่องท้าวฮุ่งฯ มีเรื่องเล่าต่อไปอีกว่า เมื่อขุนเจืองตายแล้วได้ไปเกิดใหม่บนสวรรค์ แล้วรบชนะแถวจนได้ครอบครองเมืองบนสวรรค์ จนตอนท้ายขุนเจืองได้ไปนมัศการพระธาตุจุฬามีณีที่ดาวดึงส์ในที่สุดก็พบความสงบสุขในพระพุทธศาสนา

เรื่องขุนเจืองนี้ จิตร ภูมิศักดิ์ เสนอว่าเป็นบุคคลจริงในประวัติศาสตรี่มีตัวตนอยู่ในพุทธศตวรรษที่ 17- 18 ร่วมสมัยเดียวกับพระเจ้าสุริยวรมันที่ 2 แห่งกัมพูชา (พ.ศ.1650 – 1700)
จิตรเชื่อว่าภาพสลักกองทัพสยามหรือ “เสียมกุก” บนผนังปราสาทนครวัดในกัมพูชาก็คือกองทัพของขุนเจืองจากลุ่มน้ำกกที่เชียงรายยกไปช่วยขอมรบกับจามนั้นเอง
อาจารย์ศรีศักร วัลลิโคม ชี้ให้เห็นว่าข้อเสนอของ จิตร ภูมิศักดิ์ นั้น ถ้าหากมองอย่างผิวเผินแล้วอาจแลเห็นเป็นเรื่องตลกและมองข้ามไปได้ แต่ถ้ามองอย่างพินิจพิเคราะห์แล้วก็จะเกิดความคิดที่น่าเป็นไปได้หลายอย่างทีเดียว สิ่งที่จิตรกล่าวถึงภาพสลักกองทัพสยามที่ราสารทนครวัดนั้น เป็นสิ่งนำไปสู่เหตุการณ์และการเคลื่อนไหวทางสังคม เศรษฐกิจและการเมืองของบ้านเมืองในภุมิภาคอินโดจีนในสมัยนั้นไม่มากก็น้อย
เรื่องสงครามระหว่างขอมกับจามคือเหตุการณ์ที่เป็นจริงทางประวัติศาสตร์ และสะท้อนให้เห็นความขัดแย้งที่เกิดจากปัญหาเศรษฐกิจ - การเมืองระหว่างบ้านเมืองที่อยู่ในเขตชายทะเลหรือใกล้ทะเลที่สามารถติดต่อค้าขายทางทะเลได้สะดวก บ้านเมืองเหล่านี้มีการก่อตัวเป็นรัฐแล้วเป็นอาณาจักรที่ได้รับอารยธรรมอินเดียทั้งในด้านศาสนา การปกครองและศิลปะวิทยาการมาแล้วไม่น้อยกว่าพุทธศตวรรษที่ 11 -12 (หลัง พ.ศ. 1000 – 1100) แต่ผู้คนและชุมชนที่อยู่ภายในยังไม่ได้รับอิทธิพลอารยธรรมอินเดียอย่างเต็มที่ จึงทำให้นักค้นคว้าและนักวิชาการจำนวนมากมองว่ากลุ่มชนที่อยู่ภายในเหล่านั้นเป็นพวกป่าเถื่อนหรือเป็นคนป่าคนดอยที่ไม่มีอารยธรรม
แต่ถ้าพิจารณาจากสภาพภูมิศาสตร์และสภาพแวดล้อมด้านต่าง ๆ แล้ว จะเห็นว่ากลุ่มชนทั้งสองกลุ่มในบริเวณนี้ไม่มีทางที่จะแยกกันอยู่ในลักษณะที่ไม่มีการสังสรรค์กันทางเศรษฐกิจแบะสังคมเลย โดยเฉพาะเรื่องเศรษฐกิจแล้วยิ่งไม่น่าเป็นไปได้ เพราะ “ของป่า” เป็นสินค้าออกสำคัญที่ทำให้บ้านเมืองและกลุ่มชนที่อยู่ใกล้ทะเลากับพวกที่อยู่ติดแดนภายในต้องมีการติดต่อกัน ฉะนั้นด้วยเหตุผลความสัมพันธ์เช่นนี้เองที่นำไปสู่การเกี่ยวข้องกันทางสังคมและการเมืองในที่สุด ดังมีร่องรอยอยู่ในตำนานเมืองสุวรรณโคมคำทีมีการติดต่อกันระหว่างกลุ่มชนแถบลุ่มแม่น้ำโขงตอนล่างกับตอนบน
เรื่องอาณาจักรของขุนเจืองที่ จิตร ภูมิศักดิ์เห็นว่ามีอายุอยู่ร่วมสมัยกับพระเจ้าสุริยวรมันที่ 2 กษัตริย์ขอมแห่งกัมพูชานั้น อาจารย์ศีศักร วัลลิโภดม มีความเห็นว่าไม่ใช่สิ่งเลื่อนลอยแต่อย่างใด และถือว่าเป็นความเคลื่อนไหวของกลุ่มชนและบ้านเมืองที่มีการติดต่อถึงกันทั้งภูมิภาคทีดียว (มีรายละเอียดอยู่ในข้อเขียนของ จิตร ภูมิศักดิ์ ที่เสนอไว้ในหนังสือเรื่อง “ความเป็นมาของคำสยาม , ไทย ,ลาว และขอมและลักษณะทางสังคมของชื่อชนชาติ” มูลนิธิโครงการตำราสังคมศาสตร์และมนุษย์ศาสตร์ สมาคมสังคมศาสตร์แห่งประเทศไทย จัดพิมพ์ครั้งแรกเมื่อ พ.ศ. 2519 - หน้า 110 -150)