แอ่งอารยธรรมเมืองพะเยา (ตอน1)

จังหวัดพะเยา

เมืองพะเยาตั้งอยู่บนที่ราบลุ่มที่มีความอุดมสมบูรณ์กว้างขวาง มีหุบเขาใหญ่น้อยมากมาย แต่ไม่เคยพบร่องรอยของชุมชนบ้านเมืองที่มีอายุเก่าไปกว่าเมืองหริภุญไชย (ลำพูน) ที่ตั้งอยู่แถบที่ราบลุ่มน้ำแม่ปิง

บริเวณเมืองพะเยามีร่องรอยและหลักฐานที่เป็นเครื่องมือเครื่องใช้ทำด้วยหินอยู่ทั่วไป แสดงว่ามีกลุ่มชนร่อนแร่อาศัยกระจัดกระจายอยู่บนที่สูงมาช้านานแล้ว แต่ในระยะแรก ๆ ยังไม่พบหลักฐานการก่อบ้านสร้างเมืองบนที่ราบลุ่ม
จนกระทั่งประมาณพุทธศตวรรษที่ 18 (ราวหลัง พ.ศ. 1700 ) จึงพลหลักฐานที่แสดงว่ามีการสร้างบ้านแปลงเมืองขึ้นบริเวณริมแม่น้ำอิงที่ภายหลังเป็นเมืองพะเยา
ฉะนั้น กว่าจะเป็นเมืองพะเยา จึงต้องศึกษาพัฒนาการทางสังคมและวัฒนธรรมโดยอาศัยทั้งหลักฐานทางโบราณคดี และนิทาน ตำนาน พงศาวดาร รวมทั้งร่องรอยแวดล้อมอื่น ๆทั้งภายในและภายนอก

1.) สังคมและวัฒนธรรมของภาคเหนือ

บ้านเมืองต่าง ๆ ในดินแดนภาคเหนือของประเทศไทย ตั้งอยู่บนพื้นที่ราบลุ่มแม่น้ำระหว่างหุบเขาอันอุดมสมบูรณ์ มีขนาดเล็กบ้างใหญ่บ้าง ที่เป็นขนาดใหญ่มี 2 บริเวณคือ บริเวณที่ราบลุ่มเชียงใหม่ – ลำพูน กับ บริเวณที่ราบลุ่มเชียงใหม่ – ลำพูน กับ บริเวณที่ราบลุ่มเชียงราย – พะเยา
สภาพภูมิประเทศที่มีเทือกเขาขวางกั้นพื้นที่ราบให้แยกออกจากกัน แต่มีช่องเขาเล็ก ติดต่อกับแหล่งอื่น ๆ ทำให้บ้านเมืองเหล่านี้มีพัฒนาการเติบโตไม่พร้อมกัน
บ้านเมืองเก่าแก่ที่สุดอยู่บริเวณที่ราบลุ่มเชียงใหม่-ลำพูน มี เมืองหริภุญไชย(ลำพูน) เป็นเมืองสำคัญตั้งอยู่บนที่ราบลุ่มน้ำแม่ปิง มีพัฒนาการเป็นบ้านเมืองตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ 13 (หรือหลัง พ.ศ. 1200)อันเนื่องมาจากการขยายอิทธิพลของแคว้นละโว้ (ลพบุรี)ที่เป็นบ้านเมืองหรือรัฐขนาดใหญ่บริเวณที่ราบลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาภาคกลาง
ต่อมาเมืองหริภุญไชย (ลำพูน) ขยายขอบเขตไปยัง เมืองเขลางค์ (ลำปาง) บนที่ราบลุ่มน้ำแม่วัง
ส่วนบริเวณอื่น ๆ มีชุมชนเล็ก ๆกระจัดกระจายอยู่ตามที่สูงกับที่ราบ ยังไม่รวมตัวเป็นบ้านเมืองใหญ่มีเรื่องราวความเป็นมาในลักษณะของคำบอกเล่าหรือนิทานปรัมปราเช่น บริเวณที่ราบลุ่มเชียงราย-พะเยา มีคำบอกเล่าเรียกว่า “โยนก”
ต่อมาภายหลังเมื่อรวบรวมบ้านเมืองบริเวณที่ราบลุ่มเชียงใหม่ – ลำพูนับบริเวณเชียงราย – พะเยาและบริเวณใกล้เคียงเข้าด้วยกันจึงเรียกรวมทั้งหมดว่า “ ล้านนา”

ล้านนา

ล้านนา หมายถึง ดินแดนกว้างใหญ่ไพศาลบริเวณที่เป็นภาคเหนือของประเทศไทยทุกวันนี้ โดยมีเมืองเชียงใหม่เป็นศูนย์กลางมาแต่สมัยแรก ๆ และเป็นชื่อที่มีอยู่คู่กันมากับล้านช้างที่หมายถึงดินแดนตอนเหนือของลาวมีเมืองลาวมีเมืองหลวงพระบางเป็นศูนย์กลาง
ศาสตราจารย์ ดร.ประเสริฐ ณ นคร อธิบายพร้อมด้วยเสนอหลักฐานและร่องรอยต่าง ๆ ที่มีอยู่มากมายแล้วย้ำว่าชื่อที่ถูกต้องคือ “ล้านนา” (มีรายละเอียดอยู่ในหนังสือ “งานจารึกและประวัติศาสตร์ของศาสตราจารย์ ดร.ประเสริฐ ณ นคร “ รวบรวมและจัดพิมพ์เนื่องในโอกาสฉลองอายุ 6 รอบ เมื่อ 21 มีนาคม 2534)
หลักฐานสำคัญคือจารึกจากเชียงราย พ.ศ. 2096 พระเชยเชษฐาธิราช ซึ่งได้เป็นกษัตริย์ล้านนา ตามคำเรียกร้องของชาวล้านนาในฐานะที่พระองค์เป็นหลานตาของกษัตริย์ล้านนา ได้กลับไปครองเมืองลาวที่ล้านช้าง ๆเมื่อ พ.ศ. 2091 และจะให้เชียงใหม่เป็นเมืองลูกหลวง ตามจารึก พ.ศ. 2096 พระองค์ยังถือว่าเป็นกษัตริย์ทั้งสองแผ่นดินคือ “ล้านช้าง ล้านนา” อยู่ แต่ทางล้านนาไม่ยอมถือเช่นนั้น เพราะ ได้ยกพระเมกุฏิขึ้นเป็นกษัตริย์ล้านนาแทนแล้ว
ในเอกสารโบราณผูกชื่อล้านช้างกับล้านนาเป็นภาษาบาลีไว้ดังนี้
“ศรีสตนาคนหุต” สต แปลว่า ร้อย – นหุต แปลว่า หมื่น – นาค แปลว่า ช้าง รวมความแล้ว แปลว่า ล้านช้าง ในจารึกสุโขทัยหลักที่ 2 วัดศรีชุม มีคำว่า “แสนช้าง” และในจารึกพ่อขุนรามคำแหงมีคำว่า “เมืองกว้างช้างหลาย” แสดงว่าการมีช้างจำนวนมาก หมายถึงความกว้างขวางของบ้านเมือง
“เขตตทสลข” ทส แปลว่า สิบ ลข แปลว่า แสน – เขตต แปลว่า พื้นที่หรือนา รวมความแล้วแปลว่า ล้านนา ในโคลงนิราศหริภุญชัย (ฉบับกรุงเทพฯ) บทที่ 108 เขียนว่า “เป็นปิ่นทศลักษ์ เลิศหล้า “คำว่า ทศลักษ์ ก็หมายถึงล้านนา
เนื่องจากภาษาถิ่นภาคเหนือไม่นิยมเขียนรูปวรรณยุกต์ในใบลานสมัยโบราณ ทำให้เกิดความเข้าใจคลาดเคลื่อนคิดไปว่าดินแดนภาคเหนือสมัยโบราณมีชื่อเรียกว่า “ลานนา” แล้วภายหลังเรียกว่า “ลานนาไทย”
แท้จริงแล้วในภาคเหนือมักไม่ใช้ “ลาน” ในความหมายว่าบริเวณที่ว่าง แต่ใช้คำว่า “ข่วง” เช่นข่วงเมรุ ข่วงวัด วัดหัวข่วง ฯลฯ

ฉะนั้นชื่อที่ถูกต้องก็คือ “ล้านนา” เท่านั้น

นอกจากนั้น จิตร ภูมิศักดิ์ สำรวจพบว่ายังมีประเพณีตั้งชื่อตำแหน่งเป็นจำนวนนับอยู่ 2 กลุ่ม (โองการแช่งน้ำฯ : ดวงกมล 2524: 306 - 317) ดังต่อไปนี้
กลุ่มแรก นับจากจำนวนไพร่ ดังจะเห็นจากชื่อ ตำแหน่งว่า นายสิบ – นายซาว (ซาว เท่ากับ ยี่สิบ) – นายร้อย – นายพัน – เจ้าหมื่น – เจ้าแสน เป็นต้น
อีกกลุ่มหนึ่ง นับจากจำนวนที่นา ดังมีร่องรอยหลงเหลืออยู่ในกฎหมายลักษณะอาญาหลวง พ.ศ. 1974 ความว่า “อนึ่งผู้เกษตราธิบดีแลร้อยนา พันนา หมื่นนา แสนนา กำนันนา” สมัยโบราณ กลุ่มลาวหัวพันห้าทั้งหก และเขตการปกครองของภาคเหนือแต่โบราณก็เรียก “พันนา” ที่ยูนนานมีแคว้นชื่อ “สิบสองพันนา” (แต่ออกเสียงว่าสิบสองปันนา) ในแคว้นพะเยาก็แบ่งเขตการปกครองถึง “36 พันนา” ในที่สุดก็คือ “ล้านนา” นั่นเอง

โยนก

โยนก หมายถึง ดินแดนและ / หรือผู้คนในภาคเหนือสมัยโบราณ อาจใช้แทนคำว่าล้านนาได้ เช่น พงศาวดารโยนก ที่พระยาประชากิจกรจักร (แช่มบุนนาค) เรียบเรียงขึ้นนั้นหมายถึงเรื่องราวของบ้านเมืองและแว่นแคว้นทางล้านนา
เมื่อแรกเริ่มเดิมที่ชื่อ โยนก หมายถึงดินแดนและประชากรบริเวณที่ทุกวันนี้เรียกว่าที่ราบลุ่มจังหวัดเชียงรายกับจังหวัดพะเยา และต่อเนื่องเข้าไปถึงบางส่วนของพม่าและลาว โดยมีลำน้ำแม่กกเชื่อมแม่น้ำโขงเป็นแกน
ก่อนได้ชื่อว่า โยนก ตำนานสิงหนวัติกุมา (หรือสิงหนวัติ) กล่าวว่าบริเวณนี้เป็นดินแดน “สุวรรณโคมคำ” แต่รกร้างไปแล้ว เมื่อสิงหนวัติกุมารนำไพร่บ้านพลเมืองจากนครไทยเทศมาถึง จึงสร้างเมืองใหม่ลง บริเวณนี้แล้วให้ชื่อ “นาคพันธุสิงหนวตินคร” ภายหลังเปลี่ยนชื่อเป็น “โยนกนครไชยบุรีราชธานีศรีช้างแสน” มีคำว่า โยนก อยู่ด้วย
ศาสตราจารย์ ดร. ประเสริฐ ณ นคร อธิบายชื่อ ช้างแสน แปลว่า ช้างร้อง ภายหลังเปลี่ยนชื่อเป็น เชียงแสน และเรียกพลเมืองของโยนกนครว่า ชาวยวน ต่อมาใช้ โยนก เป็นชื่อแคว้น แคว้นโยนกโบราณ ประกอบด้วยเมืองเชียงราย เชียงของ และเชียงแสน ฯลฯ
จากหลักฐานตำนานและพงศาวดารจะเห็นว่าชื่อโยนก แต่ดั้งเดิมหมายถึงดินแดนและประชากรในเขตที่ราบลุ่มจังหวัดเชียงรายกับจังหวัดพะเยาซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของภาคเหนือเท่านั้น (แต่อาจต่อเนื่องเข้าไปในบางส่วนของพม่าและลาว)
ทั้งนี้ไม่รวมหรือไม่เกี่ยวกันกับบริเวณที่ราบลุ่มแม่น้ำปิงกับแม่น้ำวังในเขตจังหวัดเชียงใหม่ ลำพูน และลำปาง เพราะมีหลักฐานประเภทศิลาจารึกตำนานและพงศาวดารระบุอย่างแน่ชัดว่า เรียก “สมันครประเทศ” และ “พิงครัฐ” โดยมีเมืองสำคัญอยู่ที่ หริภุญชัย (ลำพูน) และ เขลางคนคร (ลำปาง)
ครั้นหลัง พ.ศ. 1800 พ่อขุนมังรายซึ่งเป็นใหญ่อยู่บริเวณที่ราบลุ่มเชียงราย – พะเยา หรือ โยนก ก็ยกกองทัพข้ามขุนเขาปราบปรามแล้วยึดหริภุญชัยได้สำเร็จ จึงทรงตั้งเมืองเชียงใหม่ขึ้นบริเวณที่ราบลุ่มแม่น้ำปิงให้เป็นราชธานีของแว่นแคล้นที่เกิดใหม่ซึ่งมักเรียกกันภายหลังว่า ล้านนา
แต่โดยเหตุที่พ่อขุนมังรายและชาวโยนกมีชัยชนะได้เป็นใหญ่เหนือพวกอื่น บางครั้งจึงเรียกว่าชาวยวน หรือแคว้นโยนกรวมไปทั้งหมด เช่น พวก กรุงศรีอยุธยา เรียกชาวล้านนาว่า ยวน ดังวรรณคดี เรื่องยวนพ่าย แต่งสมัยต้นกรุงศรีอยุธยา

ทุกวันนี้ชาวเชียงใหม่ยังเรียกตัวเองว่าไทยยวน

ดร.วิลเลียม คลิฟตัน ดอดด์ หรือที่รู้จักกันใน ชื่อ “หมอดอดด์” กล่าวไว้ในเรื่อง “ชนชาติไทย” (The Thai Race – แปลโดย หลวงนิแพทย์นิติสรรค์) ถึง คำว่า ยวน หาใช่ชื่อใหม่ไม่ แต่เป็นชื่อที่คนในถิ่นใกล้เคียงโดยรอบใช้เรียกคนไทยมาแต่ดึกดำบรรพ์แล้วและพวกพม่ายังคงเรียกดินแดนตะวันออกของแม่น้ำสาละวินว่า ยวน
เรื่องย่อ โยนก ยวน จิตร ภูมิศักดิ์ สงสัยว่าคำที่ พม่าเรียกชาวเชียงใหม่ว่า ยูน ซึ่งคนไทยมักเข้าใจว่า จะเพี้ยนมาจากคำว่า ไตยน หรือ ไทยวน นั้น แท้ จริงเป็นคำภาษาพม่า ยูน แปลว่าข้าหรือทาส ใน ภาษาสุภาพของพม่าจะเรียกตัวเองว่า ยูนโนก แปลว่า ทาสผู้ต่ำต้อย และเรียกผู้ที่พูดด้วยว่า ขิ่นพญา แปลว่า ท่านนาย (ความเป็นมาคำสยามฯ : ฉบับพิมพ์ครั้งแรก 2519: หน้า 500,573)

โยนก
ที่ราบลุ่มเชียงราย – พะเยา

ดินแดนที่เรียกว่าโยนกสมัยโบราณซึ่งเป็นถิ่นฐานของพวกยวน อยู่บริเวณที่ราบลุ่มเขตจังหวัดเชียงรายกับจังหวัดพะเยาและที่ใกล้เคียงรอบ
ที่ราบลุ่มดังกล่าวมีเทือกเขาเรียกว่า ดอย ขนาบ ตามแนวเหนือ – ใต้ มีลำน้ำกิดจากดอยต่าง ๆ ไหล จากทิศตะวันตกไปลงแม่น้ำโขงทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือทั้งสิ้น ลำน้ำสำคัญได้แก่ น้ำแม่กก น้ำแม่ลาว น้ำแม่อิง ทำให้เกิดที่ราบลุ่มสำคัญ ๆ อย่างน้อย 4 แห่งอันเป็นที่ตั้งบ้านเมืองของกลุ่มโยนกโบราณ (สมัยก่อนที่พ่อขุนเม็งรายจะตีได้แคว้นหริภุญชัยแล้วรวมที่ราบลุ่มเชียงใหม่เข้าเป็นดินแดนแคล้นล้านนา)
ที่ราบลุ่ม 4 แห่งตามรายงานการสำรวจและศึกษาของรองศาสตราจารย์ศรีศักร วัลลิโภดม มี โดยย่อดังต่อไปนี้
1. ที่ราบลุ่มเชียงแสน
เป็นที่บริเวณที่มีความอุดมสมบูรณ์ที่สุดในเขตเชียงราย เพราะมีลำน้ำหลายสายไหลผ่าน เช่น ลำน้ำ แม่จัน ลำน้ำแม่คำ ลำน้ำสาย ลำน้ำรวก นอกจากนั้นยังมีลำเหมืองที่คนขุดขึ้นใช้ในการระน้ำเข้านาอีกมากมาย มีทั้งขุดเก่าและขุดใหม่ที่ล้วนมีแนวจากทิศตะวันตกไปทิศตะวันออกเช่นลำเหมืองแดงที่อำเภอแม่สายขุดชักน้ำผ่านไร่นาไปสมทบลำน้ำรวกเป็นต้น ลำน้ำทั้งหมดนี้ไหลลงแม่น้ำโขง

2. ที่ราบลุ่มน้ำแม่กก
บริเวณนี้มีน้ำแม่กกเป็นลำน้ำใหญ่สุด (ไม่นับแม่น้ำโขง) และสำคัญที่สุด
น้ำแม่กกมีกำเนิดมาจากเทือกเขาเขตรัฐฉานในพม่าและเทือกเขาเขตอำเภอฝาง จังหวัดเชียงใหม่ไหลผ่านช่องเขาแคบ ๆ ไปทางตะวันออกเฉียงใต้ ผ่าน อำเภอเมือง จังหวัดเชียงราย ไปลงแม่น้ำโขงที่สบกกใต้เมืองเชียงแสนลงไปเล็กน้อย
เมืองโบราณที่พบในเขตที่ราบลุ่มน้ำแม่กกมีเมืองเชียงรายเป็นเมืองสำคัญและมีเมืองเล็กเมืองน้อยที่เรียกว่า เวียง อีกไม่น้อยกว่า 11 แห่ง

3. ที่ราบลุ่มแม่น้ำแม่ลาว
เป็นที่ราบลุ่มในหุบเขาแคบ ๆ ระหว่างเทือกเขาดอยเวียงผาทางตะวันตก กับเทือกเขาดอยหลวงทางตะวันออก ในเขตอำเภอวังเหนือ จังหวัดลำปาง มีน้ำแม่ลาวที่เกิดจากเทือกเขาไหลจากทิศใต้ขึ้นไปทางทิศเหนือ ผ่านอำเภอเวียงป่าเป้า จังหวัดเชียงราย ผ่านช่องเขาสูงไม่มีที่ราบในเขตอำเภอแม่สรวย จังหวัดเชียงราย แล้วไหลไปทางตะวันออกเฉียงเหนือลงสู่ที่ราบในเขตอำเภอเมือง จังหวัดเชียงราย ไหลไปรวมน้ำแม่กกลงสู่แม่น้ำโขง
เมืองโบราณที่พบในเขตที่ราบลุ่มน้ำแม่ลาวมีมากเช่นเวียงกาหลงที่ซากเตาเผาเครื่องเคลือบ เรียก “เตาเวียงกาหลง” เวียงป่าเป้าเวียงแม่สรวยเวียงไชย ฯลฯ

4. ที่ราบลุ่มน้ำแม่อิง
น้ำแม่อิง มีกำเนิดจากเทือกเขาเขตอำเภอพาน จังหวัดเชียงราย ไหลลงทางทิศใต้ผ่านจังหวัดพะเยาแล้วไหลขึ้นไปทางเหนือลงแม่น้ำโขงที่อำเภอเชียงของจังหวัดเชียงราย (มีรายละเอียดต่อไปข้างหน้า)

บริเวณต่อเนื่อง
ยังมีที่ราบลุ่มตามหุบเขาต่าง ๆ ใบบริเวณใกล้เคียงที่มีความสัมพันธ์หรือเคยเป็นส่วนหนึ่งของโยนกมาก่อน เช่นที่ราบลุ่มลำน้ำงาว ในเขตอำเภองาวจังหวัดลำปาง
ลำน้ำงาวมีกำเนิดจากลำน้ำเล็ก ๆหลาย ๆสาขา ที่ไหลลงมาจากเทือกเขาโดยรอบแล้วไหลลงไปทางตะวันออกเฉียงใต้ ผ่านหุบเขาไปสมทบลำน้ำแม่ยมแล้วไหลผ่านอำเภอสอง จังหวัดแพร่ ลงไปยังเมืองแพร่ก่อนจะลงสู่อำเภอศรีสัชนาลัย จังหวัดสุโขทัย
ทั้งในเขตอำเภองาว จังหวัดลำปาง และอำเภอเมือง จังหวัดแพร่ ต่างก็มีซากเมืองโบราณอยู่เช่นกนแสดงให้เห็นถึงความสัมพันธ์ระหว่างบ้านเมืองในบริเวณที่ราบลุ่มเชียงราย – พะเยากับแพร่