แอ่งอารยธรรมเมืองพะเยา (ตอน8)

จังหวัดพะเยา

8.) เงี้ยวบุกเมืองพะเยา

การปฏิรูปการปกครองหัวเมืองโดยจัดตั้งมณฑลเทศาภิบาลขึ้น ส่งผลให้เกิดการต่อต้านทั่วไป ซึ่งเรียกกันภายหลังว่า “ ขบถ ร.ศ. 121” (พ.ศ.2445)มีขบถผีบุญทางภาคอีสาน ขบถพระยาแขกเจ็ดหัวเมืองภาคใต้ รวมทั้งขบถเงี้ยวทางภาคเหนือ
พวกเงี้ยว (ไทยใหญ่กลุ่มหนึ่ง) ก่อความวุ่นวายขึ้นเมื่อเวลาเข้าตรู่วันที่ 25 กรกฎาคม พ.ศ.2445 พกาหม่องนำพรรคพวกเงี้ยวประมาณ 30-40 คนเข้าปล้นเมืองแพร่ก่อน แล้วลุกลามถึงเมืองน่านกับเมืองพะเยา
เมื่อพวกเงี้ยวจะเข้าปล้นเมืองพะเยานั้นเจ้าเมืองพะเยารู้ตัวก่อน จึงเก็บกวาดทรัพย์สินไปไว้ที่ที่ปลอดภัย แล้วอพยพผู้คนหลบไปอยู่นอกเมืองห่างไกลจากความวุ่นวาย
พระยาประเทศอุดรทิศ เจ้าผู้ครองเมืองครั้งนั้นเห็นว่ากำลังตำรวจไม่เพียงพอที่จะป้องกันเมือง จึงเร่งไปขอกำลังทหารจากเจ้าผู้ครองเมืองลำปางให้ขึ้นมาปราบพวกเงี้ยวที่กำลังเข้าปล้นเมืองพะเยา
เจ้าผู้ครองเมืองลำปางส่งกองทหารขึ้นมาปราบเงี้ยวจนราบคาบ แต่แม่ทัพชื้อ มิสเตอร์เย็นชั่น ถูกพวกเงี้ยวซุ่มยิงตายตรงห้วยเกี๋ยงเหนือบ้านแม่กาโทกหวาก ทางการจึงสร้างอนุสาวรีย์ไว้เป็นอนุสรณ์
เมื่อพวกเงี้ยวหนี้ไปแล้ว ชาวเมืองพะเยากลับมาอยู่ในเมืองตามเดิม แต่ยังหวาดกลัวพวกเงี้ยวอยู่จึงพากันคิดก่อกำแพงเมืองไว้ป้องกัน ครั้นจะรอปั้นดินจี่หรืออิฐใหม่ก็เกรงจะไม่ทันการณ์ จึงปรึกษาเห็นพ้องต้องกนว่าให้เอาดินจี่ตามวัดร้างที่มีอยู่รอบเมืองไปก่อเป็นกำแพงเมือง